वेणुगीत

हिंदी

श्रीमद भागवत के अन्तर्गत आने वाले गोपियों के पञ्च प्रेम गीत (वेणुगीत, , , और ) इनमें से वेणुगीत का वर्णन इस प्रकार है।

बह्रापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं

बिभ्राद्वासः कनककपिशं वैजयंतीं च मंगलम्।

रंध्रणवेनोरधरसुधायपुरयन्गोपवृन्दैर्

वृन्दारण्यं स्वपद्रमणं प्रविषद्गीतकीर्तिः ॥अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः

सख्यः पशूननुविवेशयतोर्वयस्यैः |

वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणुजुष्टं

यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥

चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्ज-

मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ ।

मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां

रङ्गे यथा नटवरौ क्वच गायमानौ ॥

गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु-

र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् ।

भुङ्गे स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो

हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्यः ॥

वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्ति

यद्देवकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि ।

गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं

प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥

धन्याः स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता

या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम् ।

आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः

पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः ॥

कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं

श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् ।

देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा

भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः ॥

गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत -

पीयूषमुत्तभितकर्णपुटैः पिबन्त्यः ।

शावा: स्नुतस्तनपयः कवलाः स्म तस्थु-

गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः स्पृशन्त्यः ॥

प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन्कृ

ष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् ।

आरुह्य ये द्रुमभुजान्रुचिरप्रवालान्

शृण्वन्ति मीलितदृशो विगतान्यवाचः ॥

नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत-

मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगाः ।

आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारे-

गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहारा: ॥

दृष्ट्वातपे व्रजपशून्सह रामगोपैः

सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् ।

प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः

सख्युर्व्यधात्स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥

पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग-

श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन ।

तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन

लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो

यद्रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः ।

मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत्

पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ॥

गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार-

वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः ।

अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां

निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥

एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः ।

वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः ॥

Transliteration

Akṣaṇvatāṁ phalam idaṁ na paraṁ vidāmaḥ

Sakhyaḥ paśūn anuviveśayator vayasyaiḥ ।

Vaktraṁ vrajeśa-sutayor anaveṇu-juṣṭaṁ

Yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam ॥Cūta-pravāla-barha-stabakotpalābja

Mālānupṛkta-paridhāna-vicitra-veśau ।

Madhye virejatur alaṁ paśu-pāla-goṣṭhyāṁ

Raṅge yathā naṭa-varau kvaca gāyamānau ॥

Gopyaḥ kim ācarad ayaṁ kuśalaṁ sma veṇur

Dāmodarādhara-sudhām api gopīkānām ।

Bhuṅkte svayaṁ yad avaśiṣṭa-rasaṁ hradinyo

Hṛṣyat-tvaco ’śru-mumucus taravo yathāryāḥ ॥

Vṛndāvanaṁ sakhi bhuvo vitanoti kīṛtiṁ

Yad devakī-suta-padāmbuja-labdha-lakṣmi ।

Govinda-veṇum anu matta-mayūra-nṛtyaṁ

Prekṣyādri-sānv-aparatānya-samasta-sattvam ॥

Dhanyāḥ sma mūḍha-matayo ’pi hariṇya etā

Yā nanda-nandanam upātta-vicitra-veśam ।

Ākarṇya veṇu-raṇitaṁ saha-kṛṣṇa-sārāḥ

Pūjāṁ dadhur viracitāṁ praṇayāvalokaiḥ ॥

Kṛṣṇaṁ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlaṁ

Śrutvā ca tat-kvaṇita-veṇu-vicitra-gītam ।

Devyo vimāna-gatayaḥ smara-nunna-sārā

Bhraśyat-prasūna-kabarā mumuhur vinīvyaḥ ॥

Gāvaś ca kṛṣṇa-mukha-nirgata-veṇu-gīta

Pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ ।

Śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur

Govindam ātmani dṛśāśru-kalāḥ spṛśantyaḥ ॥

Prāyo batāmba vihagā munayo vane ’smin

Kṛṣṇekṣitaṁ tad-uditaṁ kala-veṇu-gītam ।

Āruhya ye druma-bhujān rucira-pravālān

Śṛṇvantya mīlita-dṛśo vigatānya-vācaḥ ॥

Nadyas tadā tad upadhārya mukunda-gītam

Āvarta-lakṣita-manobhava-bhagna-vegāḥ ।

Āliṅgana-sthagitam ūrmi-bhujair murārer

Gṛhṇanti pāda-yugalaṁ kamalopahārāḥ ॥

Dṛṣṭvātape vraja-paśūn saha rāma-gopaiḥ

Sañcārayantam anu veṇum udīrayantam ।

Prema-pravṛddha uditaḥ kusumāvalībhiḥ

Sakhyur vyadhāt sva-vapuṣāmbuda ātapatram ॥

Pūrṇāḥ pulindya urugāya-padābja-rāga

Śrī-kuṅkumena dayitā-stana-maṇḍitena ।

Tad-darśana-smara-rujas tṛṇa-rūṣitena

Limpantya ānana-kuceṣu jahus tad-ādhim ॥

Hantāyam adrir abalā hari-dāsa-varyo

Yad rāma-kṛṣṇa-caraṇa-sparaśa-pramodaḥ ।

Mānaṁ tanoti saha-go-gaṇayos tayor yat

Pānīya-sūyavasa-kandara-kandamūlaiḥ ॥

Gā gopakair anu-vanaṁ nayator udāra

Veṇu-svanaiḥ kala-padais tanu-bhṛtsu sakhyaḥ ।

Aspandanaṁ gati-matāṁ pulakas taruṇāṁ

Niryoga-pāśa-kṛta-lakṣaṇayor vicitram ॥